Darmowe nuty legalnie: gdzie szukać i jak rozpoznać domenę publiczną

"Nuty za darmo" to jedno z najczęściej wpisywanych w wyszukiwarkę haseł muzyków. Kłopot w tym, że wiele wyników to skany współczesnych wydań krążące bez zgody wydawcy. Tymczasem legalnych, darmowych nut jest mnóstwo: utwory, których autorzy zmarli ponad 70 lat temu, są w domenie publicznej, a tysiące z nich ktoś już przepisał na czysto i udostępnił w PDF. Poniżej, gdzie ich szukać i jak nie wpaść na minę.

Czym jest domena publiczna

Autorskie prawa majątkowe w Polsce (i w całej Unii) wygasają 70 lat po śmierci twórcy, licząc od końca roku kalendarzowego. Utwór, którego kompozytor zmarł przed 1956 rokiem, jest więc dziś w domenie publicznej: można go wykonywać, nagrywać, kopiować i opracowywać bez pytania o zgodę i bez opłat licencyjnych za sam utwór. Dotyczy to Chopina, Bacha, Mozarta, Beethovena, Moniuszki, Joplina, Ravela (zm. 1937), Rachmaninowa (zm. 1943) i wielu innych.

Trzy zastrzeżenia, o których zapomina się najczęściej:

1. Utwór to nie to samo co wydanie. Melodia Chopina jest wolna, ale współczesna edycja urtekstowa z palcowaniem i komentarzem redakcyjnym może być chroniona jako opracowanie. Skanowanie nowej edycji i wrzucanie do sieci nie jest legalne. Bezpieczne są stare wydania (np. z XIX i początku XX wieku) i nowe składy nutowe udostępnione na wolnych licencjach.
2. Aranżacja ma własnego autora. Opracowanie kolędy na orkiestrę dętą zrobione w 2010 roku jest chronione, choć sama kolęda jest wolna. Jeśli chcesz grać cudzą aranżację, potrzebujesz nut od autora lub wydawcy.
3. Tekst też ma autora. Pieśń z muzyką z XVIII wieku i słowami poety zmarłego w 1990 roku nie jest w całości wolna.

Licencje Creative Commons

Część współczesnych kompozytorów i aranżerów udostępnia swoje prace na licencjach Creative Commons. Najczęstsze oznaczenia:

• CC BY: wolno używać, kopiować, nawet zmieniać, pod warunkiem podania autora.
• CC BY-SA: jak wyżej, ale twoje opracowanie musisz udostępnić na tych samych zasadach.
• CC BY-NC: tylko do użytku niekomercyjnego (koncert biletowany może już nim nie być, sprawdź warunki).
• CC BY-ND: bez tworzenia opracowań.

Przy każdej licencji obowiązek jest jeden i prosty: podaj autora i licencję, gdy publikujesz lub rozpowszechniasz nuty dalej.

Sprawdzone źródła

• IMSLP (Petrucci Music Library): największa biblioteka nut w domenie publicznej, głównie skany starych wydań, także nowe składy. Przy każdym pliku jest informacja o statusie prawnym w różnych krajach; zwracaj uwagę na oznaczenie dla UE.
• Mutopia Project: ponad dwa tysiące utworów przepisanych na czysto w programie LilyPond, każdy z jasną licencją (domena publiczna lub Creative Commons). Czytelne PDF-y w formacie A4, często z osobnymi głosami.
• CPDL (Choral Public Domain Library): nuty chóralne, od renesansu po współczesne utwory na wolnych licencjach. Nieocenione dla chórów parafialnych i amatorskich.
• Biblioteki cyfrowe: Polona (Biblioteka Narodowa) i regionalne biblioteki cyfrowe mają zdigitalizowane polskie druki muzyczne: śpiewniki, pieśni, utwory Moniuszki, Noskowskiego, Żeleńskiego, a także przedwojenne nuty na orkiestry dęte.
• Biblioteka Musicaro: w dziale Biblioteka udostępniamy kilkaset utworów z domeny publicznej w czytelnym składzie (Chopin, Bach, Mozart, Beethoven, etiudy dla szkół muzycznych, kolędy na chór, marsze na orkiestrę dętą, utwory organowe) oraz materiały dodawane przez muzyków. Przy każdym pliku jest podane źródło i licencja, a pobieranie nie wymaga konta.

Jak sprawdzić, czy możesz użyć pliku

Krótka lista kontrolna:

1. Kto jest kompozytorem i kiedy zmarł? Jeśli ponad 70 lat temu, utwór jest wolny.
2. Czy to oryginał, czy aranżacja? Jeśli aranżacja, kto ją zrobił i na jakiej licencji?
3. Czy wydanie jest stare (przed II wojną) lub złożone na nowo na wolnej licencji? Jeśli to skan współczesnego wydania, nie rozpowszechniaj.
4. Czy jest tekst słowny i czy jego autor też nie żyje od ponad 70 lat?
5. Czy planujesz wykonanie publiczne? Utwór wolny nie wymaga zgody, ale sama organizacja koncertu może wiązać się z innymi obowiązkami (o tym w tekście o prawie autorskim dla muzyka amatora).

Co dalej z nutami

Pobrane nuty możesz drukować, rozdawać w zespole, wgrywać na tablet, a nawet opracowywać na własny skład. Jeśli zrobisz z nich aranżację na swoją orkiestrę dętą lub chór, rozważ udostępnienie jej innym: w Musicaro możesz dodać własne nuty do biblioteki i oznaczyć je jako oryginalną aranżację. W ten sposób rośnie wspólny, legalny zasób, z którego korzystają wszyscy.

Zobacz też

• Biblioteka nut Musicaro: filtry po instrumencie, poziomie trudności i gatunku.
• Repertuar kolędowy z darmowymi nutami: gotowa lista na koncert.
• Prawo autorskie dla muzyka amatora: co wolno z cudzą muzyką.