Kolędy na chór i orkiestrę dętą: repertuar z darmowymi nutami w domenie publicznej

Koncert kolęd to dla wielu chórów i orkiestr dętych najważniejszy występ w roku: pełny kościół, rodziny, sponsorzy, lokalne władze. Repertuar wydaje się oczywisty, ale co roku wracają te same pytania: które kolędy są "wolne", skąd wziąć nuty na cały skład, jak ułożyć program, żeby nie był monotonny. Oto odpowiedzi, przygotowane z myślą o zespołach amatorskich.

Które kolędy są w domenie publicznej

Tradycyjne polskie kolędy, znane z kantyczek i śpiewników XVIII i XIX wieku, są w domenie publicznej: melodia i tekst mają anonimowych autorów albo autorów zmarłych dawno temu. Można je wykonywać, aranżować i nagrywać bez pytania o zgodę. Należą do nich między innymi:

• Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi, Lulajże Jezuniu, Przybieżeli do Betlejem, Dzisiaj w Betlejem, Gdy się Chrystus rodzi, Pójdźmy wszyscy do stajenki, Anioł pasterzom mówił, Gdy śliczna Panna, Jezus malusieńki, Mędrcy świata, Tryumfy Króla Niebieskiego, W żłobie leży, Ach ubogi żłobie, A wczora z wieczora, Do szopy hej pasterze, Oj maluśki maluśki, Północ już była, Z narodzenia Pana, Hej w dzień narodzenia, Jakaż to gwiazda, Bracia patrzcie jeno, Mizerna cicha (tekst Lenartowicza, melodia Galla).
• Kolędy obce z polskimi tekstami z XIX i początku XX wieku: Cicha noc (Gruber, polski tekst Maszyńskiego), Adeste fideles (Przybądźcie wierni), In dulci jubilo, Es ist ein Ros' entsprungen, The First Noel, O Tannenbaum (melodia).
• Dawne polskie pieśni bożonarodzeniowe, np. Nuż my dziś krześcijani z 1586 roku, jedna z najstarszych zapisanych polskich kolęd.

Uwaga na wyjątki: kolędy i pastorałki napisane w XX wieku przez autorów zmarłych po 1955 roku lub żyjących (a także współczesne teksty do starych melodii) są chronione. To samo dotyczy każdej współczesnej aranżacji starej kolędy: melodia jest wolna, ale czyjeś opracowanie na chór lub orkiestrę dętą ma autora. Jeśli nie wiesz, skąd pochodzi aranżacja, której używacie, sprawdź to, zanim wrzucicie nagranie do sieci. Więcej: Prawo autorskie dla muzyka amatora.

Skąd wziąć nuty

• Biblioteka Musicaro: w dziale Biblioteka są darmowe opracowania kolęd i muzyki bożonarodzeniowej w domenie publicznej: Cicha noc i Adeste fideles na chór SATB, Nuż my dziś krześcijani w czterogłosie, Es ist ein Ros' entsprungen, Veni Emmanuel, The First Noel, In dulci jubilo na organy, Kontakion Bożego Narodzenia Bortnianskiego, Concerto grosso "Na Boże Narodzenie" Corellego na smyczki, chór Alleluja z Mesjasza Händla z głosami orkiestrowymi. Wpisz "kolęda" w wyszukiwarkę biblioteki.
• Polona i biblioteki cyfrowe: zdigitalizowane kantyczki i śpiewniki kościelne z XIX wieku, w tym melodie z harmonizacją organową, które można wykorzystać jako podstawę własnych aranżacji.
• CPDL i Mutopia: międzynarodowe zbiory nut chóralnych i instrumentalnych na wolnych licencjach, także z kolędami w różnych językach.
• Własne aranżacje: najlepsze źródło dla orkiestry dętej, bo dopasowane do składu. Jeśli macie kapelmistrza piszącego aranżacje, rozważcie udostępnienie ich innym zespołom w bibliotece Musicaro na licencji Creative Commons; w zamian korzystajcie z cudzych.

Jak ułożyć program koncertu kolęd

Dobry koncert kolęd trwa 50-70 minut i ma dramaturgię. Sprawdzony schemat:

1. Otwarcie uroczyste: instrumentalny wstęp (dla orkiestry dętej: fanfara lub Adeste fideles), potem kolęda znana wszystkim, do wspólnego śpiewu.
2. Część "adwentowo-narracyjna": Veni Emmanuel, Anioł pasterzom mówił, Gdy się Chrystus rodzi; kolędy opowiadające historię po kolei.
3. Część liryczna: Lulajże Jezuniu, Mizerna cicha, Jezus malusieńki, Cicha noc; najlepiej w ciszy, bez perkusji, z solistą lub małym składem.
4. Część pastorałkowa, żywa: Przybieżeli do Betlejem, Dzisiaj w Betlejem, Oj maluśki maluśki, Do szopy hej pasterze; tu orkiestra dęta ma pole do popisu.
5. Finał wspólny: Bóg się rodzi albo Wśród nocnej ciszy z publicznością, ewentualnie bis.

Przeplataj wykonania chóru, orkiestry i wspólny śpiew; drukowane teksty dla publiczności (albo slajdy) zwiększają udział. Między utworami krótkie zapowiedzi, nie wykłady. Jeśli koncert jest w kościele, ustal z proboszczem godzinę, nagłośnienie i to, czy po koncercie może być poczęstunek.

Kolędy dla orkiestry dętej: praktyczne uwagi

• Dobre tonacje dla dętych blaszanych to B-dur, Es-dur, F-dur, As-dur; wiele starych harmonizacji organowych jest w D-dur lub G-dur, więc transpozycja jest normalna.
• W kościele orkiestra brzmi głośniej niż na sali; ogranicz perkusję i zróżnicuj dynamikę, żeby publiczność słyszała chór i własny śpiew.
• Przygotuj wersje "na wejście": proste, w jednej tonacji, do grania w trakcie procesji, kolędowania po wsi czy na jarmarku, gdzie nie ma pulpitów.
• Kolędowanie na zewnątrz: zimne instrumenty stroją nisko, plastikowe stroiki i smary na zimę, rękawiczki bez palców, krótkie utwory.

Kolędy dla chóru: praktyczne uwagi

• Czterogłos a cappella brzmi w kościele pięknie, ale wymaga pewnej intonacji; jeśli chór jest młody, śmiało użyjcie organów lub fortepianu jako wsparcia.
• Wybierajcie opracowania w wygodnych tessiturach; soprany nie muszą śpiewać wysokiego "a" w trzeciej zwrotce Lulajże.
• Jedna kolęda w obcym języku (Adeste fideles po łacinie, Stille Nacht po niemiecku, The First Noel po angielsku) ożywia program i jest łatwo dostępna w darmowych nutach.

Kalendarz przygotowań

• Wrzesień-październik: wybór programu, zebranie nut, rozpisanie głosów, wpisanie koncertu do kalendarza wydarzeń.
• Listopad: próby sekcyjne i łączone, ustalenia z parafią i gminą, plakat, promocja (plan na cztery tygodnie).
• Grudzień-styczeń: koncerty (w Polsce sezon kolędowy trwa do 2 lutego), nagranie i zdjęcia do dokumentacji, podziękowania.

Zobacz też

• Biblioteka nut: muzyka sakralna i kolędy.
• Darmowe nuty legalnie: jak rozpoznać, co wolno.
• Zespoły i orkiestry: znajdź chór lub orkiestrę do wspólnego koncertu kolęd.