Prawo autorskie dla muzyka amatora: co wolno z cudzą muzyką, a czego nie

Większość muzyków amatorów nie łamie prawa z premedytacją, tylko z niewiedzy: gra cudze aranżacje ze skanów, wrzuca covery do sieci, organizuje koncerty "charytatywne" z biletami i nie myśli o tantiemach. Poniżej najczęstsze sytuacje z życia orkiestr dętych, chórów, zespołów i solistów oraz to, co w nich wolno. To nie jest porada prawna; w konkretnej sprawie pytaj prawnika lub organizacji zbiorowego zarządzania.

Trzy warstwy praw w jednym utworze

Zanim ocenisz sytuację, rozłóż utwór na części:

1. Kompozycja i tekst: prawa kompozytora i autora słów. Wygasają 70 lat po śmierci (od końca roku). Po tym czasie utwór jest w domenie publicznej.
2. Opracowanie (aranżacja, transkrypcja, tłumaczenie tekstu): ma własnego autora i własny termin ochrony. Aranżacja wolnej melodii z 2005 roku jest chroniona do 70 lat po śmierci aranżera.
3. Nagranie i wykonanie: prawa wykonawców i producenta nagrania (fonogramu), chronione 70 lat od publikacji nagrania (w uproszczeniu) niezależnie od tego, czy utwór jest wolny. Nagranie Chopina z 2015 roku nie jest w domenie publicznej, choć Chopin jest.

Gdy ktoś mówi "to jest wolne", zapytaj: która warstwa?

Wykonywanie publiczne: koncerty, festyny, msze

Publiczne wykonanie utworu chronionego wymaga zgody autora, w praktyce licencji od organizacji zbiorowego zarządzania (w Polsce dla muzyki głównie ZAiKS). Obowiązek załatwienia licencji i zapłaty tantiem spoczywa na organizatorze wydarzenia, nie na zespole. Jeśli orkiestra OSP gra na dożynkach, licencję powinna mieć gmina lub dom kultury jako organizator; jeśli sama organizuje koncert biletowany, organizatorem jest ona (lub OSP jako stowarzyszenie).

Ustawa przewiduje wyjątki (dozwolony użytek). W dużym uproszczeniu wolno bez licencji wykonywać rozpowszechnione utwory:

• podczas ceremonii religijnych oraz oficjalnych uroczystości organizowanych przez władze publiczne,
• podczas imprez szkolnych i akademickich,

pod warunkiem, że nikt nie osiąga z tego korzyści majątkowej (także pośrednio) i wykonawcy nie dostają wynagrodzenia; wyjątek nie obejmuje imprez reklamowych, promocyjnych i wyborczych. Msza z oprawą chóru, akademia szkolna, uroczystość z okazji święta państwowego mieszczą się w tych ramach. Koncert z biletami, nawet "na cel charytatywny", już nie.

Repertuar w domenie publicznej (Chopin, Bach, Moniuszko, stare kolędy) można wykonywać bez żadnych zgód, o ile gracie z wolnych nut lub własnej aranżacji. Jeśli gracie cudzą współczesną aranżację, jej autor ma prawa do opracowania.

Nuty: skąd je brać

• Wolno drukować i rozdawać w zespole nuty z domeny publicznej i na wolnych licencjach (gdzie ich szukać: Darmowe nuty legalnie).
• Kupione nuty wolno kserować na własny użytek w ograniczonym zakresie (dozwolony użytek osobisty), ale nie dla całej orkiestry na stałe; wydawcy sprzedają zestawy głosów właśnie po to.
• Skan współczesnego wydania wrzucony na forum albo do grupy na Facebooku to rozpowszechnianie bez zgody. Nie rób tego i nie korzystaj, jeśli zależy ci na czystej sytuacji.
• Własna aranżacja chronionego utworu (np. przeboju na orkiestrę dętą) to opracowanie: możesz ją zrobić do szuflady, ale żeby ją wykonywać publicznie, publikować lub sprzedawać, potrzebujesz zgody właściciela praw do oryginału (w praktyce wydawcy lub przez ZAiKS, zależnie od sposobu korzystania).

Covery i nagrania w internecie

• Nagranie coveru i wrzucenie na YouTube: duże platformy mają umowy z organizacjami zbiorowego zarządzania, które zwykle obejmują wykonanie utworu muzycznego, dlatego większość coverów tam "przechodzi" (czasem z monetyzacją dla właściciela praw, nie dla ciebie). Nie oznacza to zgody na wszystko: wydanie coveru na płycie lub w serwisach streamingowych wymaga osobnej licencji na zwielokrotnianie.
• Podkład z cudzego nagrania (karaoke z oryginalnego podkładu, sample) dotyka praw do fonogramu; tu zgoda jest potrzebna praktycznie zawsze.
• Transmisja koncertu na żywo w sieci to kolejne pole eksploatacji; organizator powinien ująć ją w licencji.

Własne utwory i aranżacje

Jeśli komponujesz lub aranżujesz:

• Prawa masz od momentu stworzenia utworu, bez rejestracji. Warto jednak zachować datowane pliki źródłowe (projekt w programie nutowym, nagranie robocze), żeby w razie sporu wykazać autorstwo.
• Możesz zapisać się do ZAiKS-u i powierzyć mu zarządzanie; wtedy za publiczne wykonania twoich utworów dostaniesz tantiemy, także z koncertów własnej orkiestry.
• Możesz udostępnić aranżację na licencji Creative Commons: zachowujesz autorstwo, a inni zespoły mogą grać bez pytania. Do tego służy między innymi biblioteka Musicaro: dodając nuty, zaznacz, że to twoja oryginalna kompozycja lub aranżacja, i podaj licencję w opisie.

Najczęstsze nieporozumienia

• "Gramy za darmo, więc nie musimy nic płacić." Darmowy występ nie zwalnia organizatora z licencji, jeśli impreza nie mieści się w wyjątkach (np. festyn z wejściówkami, impreza sponsorowana).
• "To tylko amatorzy." Status amatora nie ma znaczenia dla prawa autorskiego; znaczenie ma sposób korzystania z utworu.
• "Zmieniłem kilka nut, więc to mój utwór." Opracowanie cudzego utworu pozostaje zależne od oryginału.
• "Kolędy są wolne." Melodie tradycyjne tak, ale konkretna aranżacja, nowe słowa albo współczesna kolęda (z autorem żyjącym) już nie.

Krótka lista kontrolna dla zespołu

1. Skąd mamy nuty i kto jest autorem aranżacji?
2. Kto jest organizatorem koncertu i czy ma licencję (albo czy wydarzenie mieści się w wyjątku)?
3. Czy nagrywamy lub transmitujemy? Jeśli tak, kto o to zadbał?
4. Czy nasze własne aranżacje mają ustalonego autora i licencję?

Odpowiedzi na te cztery pytania załatwiają większość realnych sytuacji.

Zobacz też

• Darmowe nuty legalnie: domena publiczna.
• Jak promować koncert w internecie: także o transmisjach i nagraniach.
• Wydarzenia: dodaj swój koncert do kalendarza Musicaro.